Pés de barro (‘Lemen voeten’) is de debuutroman van Nuno Duarte (Sintra, 1973), die in 2024 werd bekroond met de Prémio Leya. Het boek gaat over de bouw van de Ponte 25 de Abril (voorheen Ponte Salazar), de hangbrug over de Taag in Lissabon, tijdens het dictatoriale regime onder leiding van António de Oliveira Salazar (1933-1974).
Terwijl vanaf de kade in de wijk Alcântara jonge dienstplichtigen vertrekken naar de koloniale oorlog in Afrika, die een zware wissel trekt op de financiën van het land en het moreel van de bevolking, wordt er in diezelfde wijk onder bedenkelijke arbeidsomstandigheden een megalomaan bouwwerk opgetrokken: de tot dan toe langste hangbrug van Europa, die de noordelijke en zuidelijke oever van de rivier met elkaar moet verbinden. We volgen het bouwproces door de ogen van Victor Tirapicos, een jonge metaalbewerker. Via hem krijgen we een beeld van het leven in een Portugese arbeiderswijk tijdens de dictatuur in de jaren zestig en de uitdagingen waarmee de bewoners worden geconfronteerd.
Een roman over contrasten en tegenstrijdigheden, vol symboliek, geschreven in een stijl die de vergelijking met José Saramago oproept. En met een verrassend einde dat zomaar echt gebeurd had kunnen zijn. Hieronder enkele fragmenten.
Iedereen heeft zo zijn redenen om naar Lissabon te komen, Victor Tirapicos kwam uit armoede. En net als hij komen er elke dag hele horden van alle kanten de stad binnen, ze komen met de auto, ze komen met de bus, ze komen met paard en wagen, ze komen te voet met honderden, met duizenden tegelijk, als mieren, en net als mieren verspreiden ze zich, als mieren of als muizen die het vlaggenschip van de Portugese vloot enteren in plaats van het te verlaten, die met hun vieze modderpoten, met de kluiten er nog aan, de schitterende rivierbrede straten bevuilen, de in zwart-witpatroon geplaveide trottoirs, de met passer en liniaal ontworpen parken en de monumentale lanen die de hoofdstad van het imperium vol trots doorklieven. De metropool bruist van het leven, van kansen voor wie van buiten komt en ze weet te benutten of bereid is zich ernaar te plooien, een paar stuivers extra en de belofte van een beter leven, alleen al de belofte, is genoeg en een even goede reden als elke andere om naar Lissabon te komen.
Meneer Ângelo, begon Victor, en de man in de leunstoel vroeg wat is er jongen?, en hij, ik wil leren lezen. Ângelo Barraquinho nam twee trekjes van zijn pijp, waardoor de woonkamer zich vulde met rook die zich vermengde met het ronddwarrelende stof, en vroeg waarom?, om boeken te kunnen lezen net als u meneer Ângelo en net als mijn broer Quim die naar de universiteit wil, zodat ik de dingen beter begrijp, en Ângelo nieuwsgierig, wat voor dingen wil je begrijpen? de dingen die in boeken staan, en de man, hoe meer boeken je leest hoe minder je begrijpt, en hij, bedoelt u dat het beter is om analfabeet te zijn?, en Ângelo, soms denk ik van wel, en Victor, dat kunt u zeggen omdat u al die boeken hebt gelezen, en Ângelo, je hebt gelijk, dat is een paradox, en hij, wat is een paradox?, en Ângelo, iets wat tegenstrijdig is, en hij, zoals Portugal, dat tegelijkertijd een brug bouwt en oorlog voert?, en Ângelo, inderdaad ja, de brug verbindt en de oorlog verdeelt, dat is een paradox. Wilt u me leren lezen? vroeg Victor, en wil jij me het lezen dan afleren? vroeg Ângelo, en Victor antwoordde, ik geloof dat als je eenmaal iets hebt geleerd, je die kennis niet meer kunt kwijtraken, waarop de man tegenwierp, o jawel hoor, laatst wist ik de naam van mijn vrouw niet meer, kennis kun je dus best kwijtraken, en Victor, wat vervelend voor u. Victor pakte de brief van zijn moeder en stopte hem terug in de gescheurde envelop, al die kennis daarin, al die inhoud, al die gelezen woorden die verloren zouden gaan als Ângelo Barraquinho ze zou vergeten, net zoals hij de naam van zijn vrouw was vergeten en zijn eigen naam zou vergeten, de man legde zijn pijp neer en sprak, als je wilt leren lezen, moeten we snel beginnen, we hebben niet veel tijd meer, lezen is iets wat je sneller afleert dan aanleert, en hij, afgesproken, meneer Ângelo.
Tirapicos was er met zijn hoofd niet bij, het einde van het jaar was in zicht, begin volgend jaar zou Quim achttien worden, aan de kade Rocha do Conde de Obidos legde de Santa Maria aan met alweer een contingent dat terugkeerde uit de overzeese gebieden, sommigen heelhuids, anderen verminkt, de Nationale Assemblee huldigde hen allemaal voor de onverzettelijke verdediging van de vaderlandse bodem, niet alleen hen maar ook de voorzitter van de ministerraad, António de Oliveira Salazar, die nog altijd geen voet had gezet op diezelfde vaderlandse bodem die de troepen zo onverzettelijk verdedigden, die vaderlandse bodem kon Victor gestolen worden, van hem mochten ze het hele boeltje aan de zwarten geven en de jongens naar huis sturen. Het was een speling van het lot dat de brug pal naast de kade werd gebouwd vanwaar de soldaten vertrokken die in Afrika gingen vechten en waar de thuisvaarders aankwamen, zowel de levenden als de doden, een brug en een oorlog vormden een paradox, het woord dat Ângelo Barraquinho hem zoveel maanden geleden had geleerd. Tegenwoordig leerde hij hem nog maar weinig, Victor bracht meer tijd door met het aandrukken van de tabak in zijn pijp en het aansteken ervan dan met een gesprek, het laatste zinnige wat hij had gezegd was dat Salazar de enige was die nog van niemand een kogel door zijn kop had gekregen, hij had het lezen net zo snel afgeleerd als Victor het had aangeleerd, of zelfs nog sneller, het kostte Victor meer moeite om de letters samen te voegen dan hem om ze van elkaar te scheiden, maar Victor hield hem gezelschap en Dália maakte zijn eten klaar, zijn potje eten zoals tante Ema zaliger het noemde, ze kookte voor Ângelo en voor oom Artur, de twee weduwnaars die nauwelijks nog aten, de een omdat hij het niet meer wist, de ander omdat hij het niet meer wilde. De zoon die docent was kwam Ângelo ophalen om de kerstdagen door te brengen met de familie, hij nam hem mee in de auto naar Coimbra en Victor heeft hem nooit meer teruggezien, waarschijnlijk is hij in een of ander tehuis beland, later kwamen ze zijn boeken ophalen, de boeken en andere spullen van de man die alleen maar basisschool had gehad, maar die alle boeken had gelezen voordat hij samen met Victor het lezen afleerde.
Vertaling: Marilyn Suy
Foto’s: Ana Carvalho
Leave a Reply