In haar debuutroman Quem tem medo dos santos da casa? (Dom Quixote, 2025) vertelt Sara Duarte Brandão (Porto, 1997) het verhaal van Maria Teresa, een vrouw die opgroeit in een klein vissersdorpje, gevangen tussen de strenge regels van haar conservatieve katholieke familie en haar verlangen naar vrijheid, die ze vindt in boeken en in een geheime liefde. Na een verstikkend huwelijk dat door haar ouders was gearrangeerd besluit ze de regels en tradities aan haar laars te lappen en haar lot in eigen handen te nemen. Aan het eind van haar leven woont ze alleen in een donker huis en brengt ze haar dagen door met het weven van tapijten. Door haar dorpsgenoten wordt ze verafschuwd en beschouwd als een heks die een gevaar is voor kinderen. Maar er is één kind dat niet bang is, Joana. Met haar kan Maria Teresa haar liefde voor boeken delen.
Deze coming-of-age-roman, geïnspireerd op het verhaal van de heiligenbeelden van beeldhouwer Altino Maia, die uit de kerk van São Pedro da Afurada werden verwijderd omdat ze niet werden geaccepteerd door de parochianen, bestaat uit een patchwork van korte poëtische, soms beklemmende fragmenten die een beeld schetsen van een kleine gemeenschap waarin weinig ruimte is voor wie zich buiten de gebaande paden waagt. Hieronder enkele fragmenten uit dit bijzondere boek. De proloog, in de vorm van een gedicht, vindt u hier.
Maria Teresa
Maria Teresa verlaat zelden het warme nest van haar huis. Een kleine ruimte waar de stemmen die haar vergezellen zich in de loop der jaren hebben verzameld. Volgens sommigen is ze eenzaam, maar zelfgekozen eenzaamheid weegt net zo zwaar als de eenzaamheid die je wordt opgelegd, en Maria Teresa weet als geen ander welke prijs je betaalt als je wordt gedwongen te zijn waar je niet wilt zijn. Niemand weet precies hoe oud ze is en zelf is ze inmiddels kennelijk ook de tel kwijt: “Leeftijd is immers de hoeveelheid tijd die je hebt overleefd, niet per se de tijd die je hebt geleefd” zegt ze tegen de leegte van haar huis terwijl ze de uren die voorbijgaan aaneenrijgt en de nachten overgaan in de dagen.
*
Onzichtbare wereld
Maria Teresa houdt niet van boeken zonder illustratie op het omslag, ze zegt dat letters niet zo uitnodigend zijn als de kleuren van een afbeelding, ook al is die abstract. Een goed gekozen kleur opent het hek naar het pad dat de woorden gaan afleggen, is als een fluisterende stem die je meelokt naar een vooraf gekozen bestemming. Het interesseert haar weinig of het boek goed is of maar zozo, mooi is relatief zolang de cover haar maar voldoende aanspreekt om nieuwsgierig te worden naar wat erachter schuilt. Een boek lezen is een serieuze aangelegenheid. Een boek is zowel een stukje gestold verleden als een oneindig heden. Hoe dan ook, mensen zijn nooit meer hetzelfde als ze eenmaal een stap door dat hek hebben gezet. Daarom ruimt ze haar boekenkasten thuis op een vrij ongebruikelijke manier in. Ze zet de boeken ofwel met de voorkant ofwel met de achterkant naar voren in de kast, waardoor ze weliswaar drie keer zoveel plaats in beslag nemen maar de boodschap die ze te vertellen hebben beter tot zijn recht komt. Met het achterplat naar voren staan de boeken waarvan ze het pad al heeft bewandeld; met het voorplat naar voren staan de boeken waarvan de afbeeldingen nog niet naar haar hebben gelonkt. De boekenplanken staan barstensvol boeken en beeldjes die haar beschermen. Ze heeft altijd prullaria verzameld, dingen die iets zeggen over het universum in haar hoofd. En zo is haar huis de belichaming geworden van een onzichtbare wereld waarin alleen zij bepaalt wat er gebeurt.
*
Woorden zaaien
Alle boeken die niet pasten bij wat in die tijd van een vrouw in wording werd verwacht nam ze mee de boom in. Ze was per slot van rekening nog maar een meisje. In de zomer was het makkelijker om dit soort boeken voor haar familie verborgen te houden. Zolang het niet regende, liet ze de boeken als fruit aan de takken hangen en ze droomde van een echte boom die verhalen kon doen rijpen. Ze zou woorden zaaien waaruit de natuur kon groeien zoals mensen die in hun hoofd hadden. Wat zou het fijn zijn om vrijelijk gedachten te kunnen zaaien. Maria Teresa droomde van dat onbereikbare ideaal van vrijheid. Vrij zijn van de kousen die tot haar knieën reikten en van de onderbroeken die haar jeuk bezorgden. Onbeschaamde, onbegrensde vrijheid. Maar al gauw hoorde ze de stemmen die haar terugriepen in de kooi van alledag.
‘Maria Teresa, ga je wassen want mijnheer pastoor komt hier vanavond eten!’ En dus liet ze de verhalen achter in de boom om de confrontatie aan te gaan met die minder avontuurlijke en minder hoopgevende realiteit.
Vertaling Marilyn Suy
Foto Ana Carvalho
Quem tem medo dos santos da casa
(‘Wie vrees de heiligen in huis’)
Sara Duarte Brandão
Dom Quixote, 2025
ISBN 9789722085014
240 blz.
Leave a Reply