De wegen van mijn vader

Door Hannah Soenens

Vandaag verschijnt bij De Arbeiderspers Wat van mij is – Een memoir, het levensverhaal van een Braziliaanse vrachtwagenchauffeur opgetekend door zijn zoon, José Henrique Bortoluci. Een paar weken geleden werd de Portugese editie gepresenteerd in Livraria Travessa te Lissabon, in aanwezigheid van de schrijver. Hannah Soenens ging erheen en brengt hieronder verslag uit. Daarna kunt u een tweede fragment uit dit boek lezen. Het eerste fragment vindt u hier.


Op 12 maart stelde de Braziliaanse socioloog José Henrique Bortoluci (1982) de Portugese uitgave van zijn debuut O que é meu voor in Livraria da Travessa in Lissabon. Het is het derde boek in de literaire non-fictie reeks van Companhia das Letras. Uitgever Madalena Alfaia vertelde dat dit een relatief nieuw genre in de Braziliaanse en Portugese literatuur is. Auteur Susana Moreira Marques maakt deel uit van dezelfde boekenreeks en interviewde Bortoluci over zijn boek. De focus van het gesprek lag al snel op hoe je iemands verhalen opschrijft, maar toch dicht bij die persoon blijft. Op welke manier leg je de rijkdom van een mondeling relaas met waardigheid en respect vast op papier?

In O que é meu vertelt Bortoluci het verhaal van zijn vader, een vrachtwagenchauffeur wiens verhaal anders waarschijnlijk nooit vastgelegd zou worden. Bortoluci is socioloog en het verbaast dus niet dat hij het verhaal van een ‘gewone’ man vertelt. Om de juiste taal hiervoor te vinden jongleert hij met zijn verschillende sociale rollen als zoon, socioloog, academicus en schrijver. Het boek is dan ook een weefsel van cursieve zinnen uit transcripties van interviews met vader Didi, quotes van andere schrijvers, de geschiedenis van Brazilië en Bortoluci’s eigen stem vol persoonlijke herinneringen en reflecties. Dit boek is een knooppunt tussen de mens en de mensheid, in het Portugees ‘o homem com h pequeno e com H grande’. 

Alle vragen over het omgaan met taal verdwenen echter snel naar de achtergrond toen vader Didi in het begin van het schrijfproces kanker kreeg. Zijn verhaal in boekvorm gieten werd nog veel dringender. Bortoluci hield in totaal zes lange gesprekken met zijn vader als basis voor het boek, dat rond de thema’s taal, verschil in sociale klasse, (toxische) mannelijkheid, gezondheid, familie en het niets ontziende Braziliaanse kapitalisme is opgebouwd. Bortoluci heeft de Braziliaanse uitgave nog aan zijn vader kunnen tonen en voorlezen voor zijn dood in november 2023.

De vertaalrechten van O que é meu zijn al aan meer dan 10 landen verkocht. Bortoluci stelt het boek deze lente nog op verschillende plekken in Europa voor. Hieronder een tweede fragment uit de door Marilyn Suy vertaalde Nederlandse uitgave (een eerder gepubliceerd fragment vind je hier).

*

Wat te doen met de woorden van mijn vader? Hoe moet ik ze verstaan, ze weergeven, ze herschikken, zonder dat ze hun consistentie en hun kleur verliezen?
     Ik wil geen etiket plakken op deze zoektocht die heden en verleden, nationale geschiedenis en het levensverhaal van een arbeider, feit en fictie, uitweidingen en inkortingen, mondelinge en schriftelijke overlevering met elkaar verweeft en verschillende taalregisters combineert die lastig op schrift te stellen zijn – iets wat op zichzelf al een allerminst onschuldig vertaalproces vergt.
     Terwijl ik belangrijke delen van zijn levensverhaal probeer te reconstrueren, plaveien de feiten van zijn leven een weg die mij dichter bij mijn vader brengt. En dat levensverhaal kan ik alleen schrijven als zoon.

Kwesties als werkwijze en stijl, die aan het begin van dit project een groot deel van mijn tijd in beslag namen, werden theoretisch geneuzel na de medische diagnose die in december 2020 werd gesteld. Het ‘kankergebeuren’ maande tot spoed en zorgde voor een ander soort verbondenheid binnen ons gezin, en voor een hechtere verknoping tussen een ver verleden en een heden dat opeens in vuur en vlam leek te staan.
     Er brak een nieuwe tijd aan, waarin ik hem vergezelde tijdens ziekenhuisopnames en onderzoeken, een tijd die voorbijkroop in wachtkamers en vele nachten in ziekenhuizen, een tijd van bijna wekelijks op en neer reizen tussen Jaú en São Paulo, van hem helpen bij het wassen en afdrogen, van strijd tegen de medische bureaucratie, van beslissen over totaal verschillende alternatieve behandelmethoden. Een tijd met een nieuwe cadans van katheters, zakken en luiers verwisselen. Het was in dit brandende heden dat ik de verhalen van mijn vader opzoog als een spons.

We hebben zes lange gesprekken gevoerd, die zijn opgenomen in januari en februari 2021. Ik heb ook aantekeningen gemaakt van gesprekken in notitieboekjes of op mijn telefoon: haastig neergekrabbelde opmerkingen, zinnen die ik had gehoord aan de telefoon, tijdens bezoeken aan Jaú of tijdens de honderden uren die we de afgelopen twee jaar samen hebben doorgebracht in het ziekenhuis en in spreekkamers.
     In die gesprekken lopen heden, verleden en toekomst achteloos door elkaar. De verteller leeft zowel in de tegenwoordige tijd van spreken als in de verleden tijd van het gebeurde en wisselt bovendien nogal lukraak tussen beide. Ik beleef, al vragend en luisterend, het heden waarin ik luister, herbeleef de vroegere gelegenheden waarbij ik al een deel van de verhalen te horen kreeg en verplaats me in het moment waarop ik de opnames beluister, de transcriptie lees en mijn aantekeningen doorneem.
     Tijdens de gesprekken probeer ik de feiten te volgen, denk ik na over zijn woordkeuze en graaf ik diep in zijn stiltes.
     In het begin houdt hij vol dat hij niet veel te zeggen heeft en probeert hij te begrijpen waarom ik alles opneem. Volgens mij wil je die opnames bewaren als aandenken aan wat ik heb gezegd. Ik hoop dat je d’r iets aan hebt, aan wat we nou doen, dat ’t allemaal goed uitpakt, dat je d’r blij mee bent.

Vertaling Marilyn Suy
Foto’s Hannah Soenens

Be the first to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published.


*


Deze site gebruikt Akismet om spam te verminderen. Meer informatie over hoe uw reactiegegevens worden verwerkt.