Benedicto Monteiro

Door Jan Oldenburg


Vorige maand zou de Braziliaanse schrijver Benedicto Monteiro 100 jaar oud zijn geworden. Ter ere van deze verjaardag werden er in Belém, hoofdstad van de deelstaat Pará waar Benedicto werd geboren, diverse activiteiten georganiseerd. Namen van pleinen, straten, bibliotheken en andere gebouwen bewijzen dat de schrijver niet vergeten is. Dat kon ook haast niet in de deelstaat Pará, waar de bevolking zich zo bewust is van het eigene van de natuur en andere omgevingsfactoren rond de Amazone rivier. 

Het verhaal van De Riviermens, het laatste boek dat Benedicto Monteiro schreef (en dat nog niet vertaald werd naar het Nederlands), is het verhaal van Miguel do Santos Prazeres, een man die op zoek is naar een nieuwe stek en naar antwoorden op zijn kijk op de wereld. De geschiedenis laat zien hoe indrukwekkend de grote stad kan zijn voor iemand die tussen de rivieren leeft. Benedicto zelf was afkomstig uit het kleine stadje Alenquer, gelegen aan een rivier, zoals alle steden in het Amazonegebied.

Miguel dos Santos Prazeres kan makkelijk worden gezien als het alter-ego van de schrijver. Dat gegeven is af te leiden uit heel het werk van Benedicto Monteiro, en wie hem – zij het niet echt lang – gekend heeft, zal het karakter van de schrijver zeker herkennen in het personage Miguel. In eerdere teksten wordt het personage van Miguel opgebouwd, vanaf het verhaal ‘De schade’ (1958) en verder uitgewerkt in en na de verhalenbundel Wagen der wonderen. 

Via Miguel laat Benedicto Monteiro zich uit over zijn angsten en zorgen inzake sociale ongerechtigheden, de intolerantie en de vooroordelen van de dominerende klasse. En deze uitspraak vormt de politieke verbinding in zijn hele werk. 

Deze uitlating structureert al het politieke in het werk van Monteiro. Miguel zegt in een met poëzie omhuld proza en omgeven door het fantastische groene en vloeibare, wat Benedicto niet kon uiten in de retoriek van zijn toespraken op het moment dat hem al zijn rechten waren ontnomen. Hij kon zich noch als politicus, noch als burger uitspreken. Dat recht was hem ontnomen door de dictatuur van het militaire bewind. Dus uitte hij zich via de literatuur. 

En zelfs nog nadat Benedicto Monteiro weer politiek actief kon worden bleef de Miguel dos Santos Prazeres, geprofileerd in Groendwaalwereld, Minossaurus, De derde oever en in Diegene en ten slotte in De Riviermens, de woordvoerder van de opinies van de auteur. 

Miguel Dos Santos Prazeres, een sleutelfiguur in zijn Amazone-saga, werd de vruchtbare bodem van een rivier waar Benedicto Monteiro in dook en voer om zijn droom levend te houden. Het personage diende om de stem en de ingetogen schreeuw van de jonge politicus levend te houden – en om weerklank te geven aan de stem van de dichter die in proza ​​en verzen zijn herinnering aan liefde en pijn, aan leven en dood, ter verdediging van de Amazone en van de mensen. Benedicto creëerde Miguel als bewaker van zijn grondwoord, woordvoerder van zijn werkwoorden, en maakte van hem een ​​personage van zichzelf: een levende allegorie van zijn droom. Miguel’s toespraak brengt de woorden over van de rusteloze jongeman overspoeld met utopieën, de libertaire en bevrijdende dichter, de politicus die verlangt naar prestaties en sociale rechtvaardigheid. De taal van Miguel is ontworpen uit de spraak van alle Benedictos en draagt ​​de synthese van hen allemaal in zich: van de Amazone die de hele erfenis in zich draagt ​​van een beschaving van levende en bewegende mensen in deze wereld van wateren en van mensen die geboren zijn betoverd, die in verbazing leeft, die groeit en sterft in de natuur en zich er deel van voelt – er gewoon deel van uitmaakt en nooit meer dan dat.

In Maria van alle rivieren – het enige werk van Monteiro dat in het Nederlands werd vertaald – komt Miguel niet voor. Zijn plaats is ingenomen door een sociologe die echter onzichtbaar blijft. Haar functie is het registreren van het verhaal van Maria, ex-prostituee, die het begin van haar leven sleet in de wijk Vila da Barca (door de vertaler kortweg ‘de boot’ genoemd), in de tijd waarin het verhaal speelt de armste wijk van Belém. Woningen op palen en steigers als wegen, bruggetjes eerder. Maria gebruikt haar lichaam, het enige wat ze heeft, om uit deze omgeving weg te komen.

In eerste instantie blijft ze haar beroep uitoefenen in de Serra Pelada, de roemruchte bovengrondse mijn die duizenden goudzoekers een sprankje hoop leek te kunnen geven. (Sebastião Salgado, Braziliaans fotograaf, heeft dit indringend in beeld weten te brengen.) Maar Maria merkt al gauw dat de handel in goud haar meer te bieden heeft dan de verkoop van haar lichaam. Ze verwerft een zekere rijkdom en verlaat haar geboortegrond, het Amazonegebied waarover ze tegenover de onzichtbare sociologe niettemin levendig vertelt.


Maria van alle rivieren (Maria de todos os rios)

Benedicto Monteiro
Vertaald door Marcel Hazeu
De Prom, 1996
159 blz.
ISBN: 9068014595

 

Foto Ana Carvalho

Be the first to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published.


*


Deze site gebruikt Akismet om spam te verminderen. Meer informatie over hoe uw reactiegegevens worden verwerkt.