Zon & Zeer – Vertalen. Vertalen? Vertalen! (Tweede vervolg)

Door Harrie Lemmens


Vertalen blijft oppassen, want voor je het weet…

In 1147 sloeg het leger van de stichter van Portugal, koning Afonso Henriques, het beleg voor de muren van Lissabon, dat sinds het begin van de achtste eeuw in handen van de Moren was. In zijn heroveringstocht, de reconquista, werd de nieuwe monarch bijgestaan door een leger van kruisvaarders uit diverse Europese landen op doortocht naar het Heilig Land, om de moslimmacht over Jeruzalem te breken. Als beloning zouden ze de stad mogen plunderen. Een aanlokkelijk vooruitzicht, dus ze zeiden ja – hoewel na de nodige discussies, want de Engelsen wilden liever geen tijd verliezen en morrelden aan de eenheid van Europa. Dat dwarsliggen zou niet bij die ene keer blijven, zo leert de hedendaagse geschiedenis.

Ho, terug naar toen. Of liever, naar een boek over toen in een roman van José Saramago, Het beleg van Lissabon. Een corrector heeft dat geschiedenisboek onder handen en besluit uit balorigheid het woord ‘niet’ toe te voegen, dat de kruisvaarders niet meehelpen, waarop de redacteur van de uitgeverij hem vraagt op basis daarvan een nieuw boek te schrijven.

Ik moest hieraan denken toen de volgende zin uit Livro do Desassossego van Fernando Pessoa werd geciteerd op Facebook: ‘Nunca se deve fazer hoje o que se pode deixar de fazer também amanhã.’ Ik pakte mijn vertaling in Boek der rusteloosheid en las: ‘Doe nooit vandaag wat je ook morgen kunt doen’. En ik schrok. Klopte dit wel? Was hier het woord ‘niet’, anders dan bij Saramago, niet weggehaald in plaats van toegevoegd? Door mezelf bij een laatste keer herlezen zonder het origineel erbij of door een overijverige corrector – wat mij uiteraard niet zou ontslaan van de verantwoordelijkheid?

Zoals het er nu in het Nederlands staat, lijkt het een simpele parafrasering van het eeuwige mañana, mañana als levenshouding, Een omkerende repliek op de imperatief ‘stel niet uit tot morgen wat je vandaag kunt doen’. Wat dus hout snijdt, maar Pessoa formuleert alles altijd net iets anders en er had dus moeten staan: ‘Doe nooit vandaag wat je ook morgen niet kunt doen’, of, getrouwer: ‘Doe nooit vandaag wat je ook morgen kunt nalaten te doen’, of, even getrouw maar wel duidelijker en Nederlandser: ‘Doe nooit vandaag wat je ook morgen net zo goed niet kunt doen.’ 

En nu komt het gekke. Het gekke is namelijk dat gezien de vervolgzin de ‘fout’ die ik heb gemaakt het geheel van de bewering sterker maakt, omdat het ‘helemaal niets’ zo een tegenpool is, namelijk van ‘kunt doen’: ‘Stel alles uit. Doe nooit vandaag wat je ook morgen kunt doen. Je hoeft zelfs helemaal niets te doen, morgen niet en vandaag niet.’ 

En wat lees ik als ik het Portugese boek er toch maar bij haal, dat wil zeggen de versie van Assírio & Alvim bezorgd door Richard Zenith, die de in de beroemde arca gevonden fragmenten tot een geheel heeft gesmeed? Dat Pessoa twee alternatieven had opgetekend voor ‘o que se pode deixar de fazer também amanhã’: ten eerste ‘o que se pode fazer amanhã’ en ten tweede ‘o que se pode deixar para amanhã’, ‘wat je morgen kunt doen’ of ‘wat je kunt uitstellen tot morgen’. 

Oftewel, ook mijn variant klopt, Pessoa had zelf nog niet definitief gekozen!

En zo holt de vertaler trap op trap af tot hij zuchtend halverwege neerzijgt.

Doem-me a cabeça e o universo.
Mijn hoofd en de wereld doen zeer.
Fernando Pessoa 

Um novo sol já vai raiar.
Een nieuwe zon zal stralen.
Vinicius de Moraes

Foto Ana Carvalho

Be the first to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published.


*


Deze site gebruikt Akismet om spam te verminderen. Meer informatie over hoe uw reactiegegevens worden verwerkt.