Het verjaardagsfeest van Álvaro de Campos

Door Ruud Engelander


Tavira is een klein stadje aan de oostkant van de Algarve, prettig gelegen aan de rivier de Gilão. Het leeft van toerisme, uiteraard vooral in het zomerseizoen. De mensen die er werken, verdwijnen ieder jaar in de winter in de WW en duiken in het voorjaar weer op. 

De gemeente organiseert in de zomer gedurende een week of acht een festival dat zich met name richt op de strandtoeristen, voor wie er verder niet veel te beleven valt. 

Toch gebeurt er heus wel wat in Tavira. Zo marcheert de plaatselijke fanfare (de meer dan honderd jaar oude Banda de Tavira) op al dan niet religieuze hoogtijdagen door de straten. En er is een koor met de naam Pérolas do Gilão, al net zo oud, dat populaire liedjes zingt en speciaal voor het Festa dos Anos de Álvaro de Campos, waarover zo meteen meer, teksten van Fernando Pessoa gebruikt. Er wordt een theater gebouwd. Er zijn literaire evenementen. En een paar galerieën. En professionele kunstenaars, al zijn die op de vingers van één hand te tellen. En in de vele kerken worden concerten gegeven door docenten aan de plaatselijke muziekschool. 

Op zich niets bijzonders, zou je zeggen, je ziet iets dergelijks immers in vrijwel iedere Portugese stad, maar wat Tavira anders maakt is het feit dat de dichter Álvaro de Campos er werd geboren, op 15 oktober 1890. Hij ging naar Glasgow om voor scheepbouwkundig ingenieur te studeren. Eenmaal afgestudeerd was hij uiteraard veel op reis. In het Suezkanaal schreef hij aan boord zijn Opiário, over een geobsedeerde reiziger die zijn toevlucht zoekt in opium. Pas toen hij in 1926 zijn baan verloor, keerde hij terug naar Portugal en vestigde zich in Lissabon, waar hij de meeste van zijn gedichten schreef.

Máár… Álvaro de Campos bestond niet. De lezers van Zuca weten wel beter: het was de naam van een van de vele heteroniemen die Fernando Pessoa (1888-1935) gebruikte om zijn proza en poëzie te kunnen schrijven. 

(Wie meer over Álvaro de Campos en zijn schepper wil weten, leze de onvolprezen Engelstalige – maar ook in het Portugees vertaalde – biografie van Pessoa door Richard Zenith, verschenen in 2021).

Wat is de rol van Tavira in Pessoa’s leven? Niet heel veel: de wortels van een deel van zijn familie liggen er en in zijn jonge jaren is hij er een paar keer geweest om een tante te bezoeken.  Kennelijk maakte de stad toch voldoende indruk op hem om Álvaro de Campos er geboren te laten worden.

Tavira is hem daar nog steeds erkentelijk voor en gaf de gemeentelijke bibliotheek zijn naam. En ondersteunt Casa Álvaro de Campos, een bescheiden literair centrum, waar het hele jaar door tal van literaire bijeenkomsten en tentoonstellingen worden georganiseerd. 

Sinds de oprichting wordt er ieder jaar een programma gepresenteerd om de herinnering aan Álvaro levend te houden. 


In 2015 vroeg de leiding van Casa Álvaro de Campos aan Tela Leão, geboren in Brazilië en al jaren woonachtig in Portugal, om de viering van Álvaro’s verjaardag, die toen 125 zou zijn geworden, uit te breiden tot een groter opgezet geheel. Leão was (en is) een ervaren cultureel programmeur met onder meer de programmering van het Portugese paviljoen bij de wereldtentoonstellingen in Lissabon (1998), Hannover (2000) en Zaragoza (2008) op haar naam.

Ze kende Pessoa en zijn heteroniemen goed, want in Brazilië is de schrijver misschien nog wel populairder dan in Portugal. Ze had in São Paulo als actrice zelfs in een toneelstuk over Pessoa gespeeld.

Ze was verhuisd naar Tavira, had de stad goed leren kennen en een groot netwerk opgebouwd. Dus ze ging aan het werk, met als resultaat dat in 2024 het tiende Festa dos Anos de Álvaro de Campos plaatsvindt. Je kunt het geen ‘festival’ noemen in de zin van bijvoorbeeld het Holland Festival. Het is een festa dos anos: een verjaardagsfeestje.

Het doel is dan ook niet het vertonen van grootschalige voorstellingen of concerten. Het doel is om het in Tavira aanwezige potentieel, kunstenaars en culturele associaties, te presenteren aan het publiek. De kunstenaars en hun organisaties moeten gezien kunnen worden om een gezonde artistieke infrastructuur te bevorderen. 

Dat is wat Partilha Alternativa, de associatie die Tela Leão daarvoor oprichtte, wil bereiken. Nog steeds is er een nauwe samenwerking met Casa Álvaro de Campos en de acteur Vitor Correia, geboren in Tavira, die eerder een eigen herdenking had geïnitieerd met zijn groep Armação do Artista. Hem vroeg ze in 2015 om de Tabacaria, misschien wel Campos’ bekendste gedicht, voor te dragen.

Het programma van het kleinschalige festival, dat maar liefst 6 weken duurt, van de geboortedag van Álvaro op 15 oktober tot 30 november, de sterfdag van Fernando Pessoa in 1935, wordt in eerste instantie bepaald door de deelnemende organisaties zelf. Maar Partilha Alternativa, Tela Leão, is de coördinator en – vooral – stimulator. Ze brengt ideeën in en ontwikkelt ook eigen voorstellingen, zoals een stuk voor een acteur en een actrice over Álvaro de Campos en de Spaanse dichter Federico Garcia Lorca, die beiden bewonderaars waren van de Amerikaan Walt Whitman.

Voor ik het vergeet: geld! Dat is er nauwelijks, op een jaarlijkse kleine bijdrage van de stad na. Tela Leão is voortdurend op zoek naar fondsen en andere mogelijkheden om haar programma (nog) aantrekkelijker te maken. Zo lukte het in 2022 met een subsidie van het Portugese Ministerie van Cultuur om twee bekende zangeressen, Dulce Pontes en Maria João, bij elkaar te brengen voor een concert met teksten van Fernando Pessoa.

Met of zonder geld, in de loop van de afgelopen tien jaar is ze erin geslaagd om de stad op allerlei manieren te laten participeren. Dat gaat van restaurants die een speciaal Pessoa-dessert op het menu zetten tot de participatie van middelbare scholieren die op het werk van Pessoa geïnspireerde kunstwerken maken die worden tentoongesteld in Casa das Artes. En tot de deelname van de plaatselijke bombeiros, de brandweermannen, die dit jaar (ieder jaar wordt een andere groep uit de bevolking uitgenodigd) hun poëtische keuze maakten. Die selectie wordt gepubliceerd in de plaatselijke online-krant Postal do Algarve, met foto’s van fotografen uit Tavira en omstreken, onder wie dit jaar Ana Carvalho, die in 2022 haar foto’s tentoonstelde in het eerder genoemde Casa das Artes, waar Harrie Lemmens toen geïnterviewd werd over zijn werk als vertaler door Radio Movimento.

Alle programmaonderdelen bij elkaar moeten leiden tot een hechtere sociaal-culturele structuur. Dat is een langzaam proces, maar de moeite waard als het erom gaat de plaatselijke culturele initiatieven een steviger fundering te verschaffen.

Ruud Engelander is o.a. dramaturg en tekstdichter. In 2021 schreef hij drie monologen rond Álvaro de Campos voor de korte film THE JAPANESE CONCUBINE – A CONCUBINA JAPONESA, die zijn wereldpremière beleefde tijdens het festival in Tavira, waar Ruud Engelander ook woont. 

Foto’s Ana Carvalho

Be the first to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published.


*


Deze site gebruikt Akismet om spam te verminderen. Meer informatie over hoe uw reactiegegevens worden verwerkt.