Autran Dourado – Het mensenschip

Een van de grote namen in de Braziliaanse literatuur is Autran Dourado uit de deelstaat Minas Gerais (1926-2012). Een kunstenaar en ambachtsman in één, want schrijven is voor hem werken, net zo lang schaven en slijpen en vijlen tot het resultaat voldoet. Daarbij grijpt hij terug op thema’s en voorstellingswijzen uit de klassieke oudheid, de barok en de opera. In schijn bijna achteloos aan het papier toevertrouwd, met veel innerlijke monologen, dat wil zeggen, schrijven vanuit het hoofd van de personages: herhalingen, afgebroken zinnen, woordassociaties, enzovoort, want zo gaat denken in zijn werk. Zijn inspanningen werden in 2000 beloond met de Prémio Camões, de hoogste onderscheiding binnen de Portugeestalige letteren. Na Opera der doden, in 1997, mocht ik nu voor uitgeverij Koppernik een tweede juweel vertalen, Het mensenschip, opgenomen in het programma Schwob van het Nederlands Letterenfonds. Hier twee fragmenten uit de Nederlandse vertaling, die op 18 januari 2024 verschijnt.


Hoe vaak had Luzia de kinderen niet beloofd om hen mee te nemen naar het Strandkerkhof? Als ze niet wilden slapen, vooral Margarida niet, die altijd zo lang mogelijk wakker probeerde te blijven, kwam Luzia aanzetten met het Strandkerkhof, toverwoord, wondermysterie aan de donkere kant van de wereld waarin ze leefden. Je had de donkere en de klare kant, duisternis en licht. Dan begonnen ze te leven, begonnen ze hun werkelijkheid te beleven.

Luzia kwam aanzetten met het Strandkerkhof. Kom kind, zand in de oogjes en slapen, want morgenvroeg gaan we naar het Strandkerkhof. Op lijzige toon, haast al een droom. 

Helena, Dirceu en Margarida sliepen in de kamer voor, die uitzag op het Kastanjestrand, en ze vielen in slaap op het ruisen van de avondlijke zee en de stille stem van Luzia. Stille stem en branding. Stil vochten ze tegen de slaap, bijna geen kracht meer om zich nog te verzetten. Stem en branding, stil en zacht. De ogen vol zand, branderig van de slaap, half in dromenland, alles liep door elkaar, dag en nacht, ze knepen hun ogen dicht, konden niet slapen, dachten aan morgen naar het kerkhof. De droom in hun ogen, het onophoudelijke ruisen van de zee, de slaap die kwam-en-niet-kwam, het werd één nevelig geheel waar ze langzaam in binnendrongen, weg van het dikke lijf van Luzia, de gele ogen van Luzia, de zwarte huid van Luzia, dat was het leven buiten hen, het leven van de anderen, dat ze geleidelijk verlieten om te dromen. Luzia rook soms naar magnolia’s, of was het naar jasmijn? Droomden ze al?

Margarida, de kleinste, droomde weinig, ze zonk weg in een eindeloze loomheid. Dirceu haalde alles van overdag door elkaar, de afvalresten op het strand, de beestjes, de vissen die als snelle zwaarden door het heldere water van de plassen sneden, zijn afgebroken heldendaden en een donkere wereld waar hij de grond onder zijn voeten verloor, viel hij dan of gleed hij weg? Helena droomde het meest, zij werd groot en er ontkiemde een kennis in haar die haar lichaam haar gaf – ze spitste haar oren voor het ruisen van de golven en ze droomde zelfs overdag. De zwart-wit-, licht-en-schaduwwerkelijkheid was bij haar het sterkst. De wereld van hun ouders, van opvattingen, van wat moest en wat juist was, dat was het licht; die van haar, waar Luzia en Fortunato op een bepaalde manier deel van uitmaakten, was de donkere nacht van eenzaamheid waarin zij verloren wegzonk. Als een pelgrim op aarde trok ze van de ene wereld naar de andere, van het licht naar de duisternis, van de duisternis naar het licht. En ze was één en al berouw en schuld, zonde en eenzaamheid. Van de dag die stikte van zoveel droog licht tot het vochtige donker van de nacht. In de heldere wereld voelde ze zich opgenomen, een en al liefde voor haar ouders, maar de macht van het duister ervoer ze als een onweerstaanbare lokroep. Zonder het te weten of te willen liep ze over het lange pad dat naar het hart van de man leidt. Helena dacht, Helena droomde, droomde hoe haar lijf lang begon te worden – o jee, jeetje, oei toch – hoe ze leek op een kip met een kaalgeplukte nek, lang, verlaten, naakt in een ren waar kippen pikten.

(…)

Luzia had altijd op het eiland gewoond. Daar was ze geboren, in Boa Vista, daar had ze haar zoon Fortunato gekregen en daar wilde ze ook sterven en begraven worden in een ondiep graf op het Strandkerkhof, zodat de zee ’s nachts opklonk naast en boven haar enorme lijf, de aarde doorweekte met geruis en de doden wiegde, net zoals zij de kinderen in slaap zong en wiegde. Het duurde lang voor de kinderen sliepen. Luzia droomde vaak over haar enorme lijf op het kerkhof, weggezonken in het handschoendonker van de aarde, haar ogen weggevreten door onzichtbare wriemelbeestjes, o wat was ze bang. Ze sloeg een paar keer achter elkaar een kruis en smeekte Onze-Lieve-Vrouw van Altijddurende Bijstand of de eerste beste andere Onze-Lieve-Vrouw die haar te binnen schoot om haar te hulp te komen, haar niet te erg te laten stinken, ze wilde de anderen niet tot last zijn. Die nare lucht van verwelkende bloemen, van rottend vlees, van zwetende mensen. Maar haar vooral te bevrijden van de vliegen, mijn god. Van het kwijl. Het kwijl in een hoek van haar open mond. Soms had ze echter ook een fijne droom over het kerkhof. Dan danste haar lichaam lichtjes, gewichtloos als het lichaam van een kind, en werd ze zelf weer kind, met de kinderen van Maria om haar heen in een kringspel, daarna telden ze de schelpjes die ingelegd waren in de naden van de grafstenen. Als een vervelende vlieg verjoeg ze de gedachte aan haar natgeregende lijf – een klamme, kille jurk – weggezonken in de grond. En ze droomde. En ze droomde dan van een tijd veel verder terug in haar leven, een tijd die alleen zij en verder niemand kende, treurig, kleurloos, mistig. Op die momenten leek ze op te zwellen als van regen zwangere wolken of een zieke olifant.

Vertaling Harrie Lemmens
Foto Ana Carvalho

Het Mensenschip (A barca dos homens)
Autran Dourado
Vertaald door Harrie Lemmens
Uitgeverij Koppernik, Amsterdam 2024
Paperback met flappen, 304 blz.
ISBN 978 90 833 4710 3A

Be the first to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published.


*


Deze site gebruikt Akismet om spam te verminderen. Meer informatie over hoe uw reactiegegevens worden verwerkt.