Portugal! Portugal! Portugal! – Lieke Noorman

Door Laura Muris

Een titel als een driewerf hoera, vreemd dacht ik eerst; voor Portugezen moet het echter vertrouwd in de oren klinken, voor de wat oudere mensen althans. Tijdens de dictatuur was je verplicht lid van de jeugdbeweging en leerde je marcheren en scanderen: “Salazar! Salazar! Salazar!” of “Portugal! Portugal! Portugal!”. Zoals schrijfster Lieke Noorman in haar voorwoord zegt, was er een groot verschil geweest tussen haar jeugd in Nederland en die van haar nieuwe Portugese vrienden, die opgroeiden in een dictatuur, afgesloten van de rest van Europa. Tot de Anjerrevolutie van 1974 vrijheid van meningsuiting bracht en buitenlandse films en de mogelijkheid te reizen. Portugal is inmiddels een modern Europees land met goede snelwegen en overal wifi. Een ideaal vakantieland, dat gelukkig nog steeds voldoende van Nederland verschilt om het aantrekkelijk te maken voor ons. 

Foto Ana Carvalho

Lieke Noorman schreef een boek met herinneringen “aan goede en niet zo goede oude tijden”, ze noteerde verhalen van Portugezen in verschillende regio’s. “Een tijdreis van noord naar zuid” luidt de ondertitel van haar boek dan ook. Het is een boek over Portugal en de Portugezen, maar géén reisgids. Het zijn persoonlijke verhalen, heel persoonlijke. De schrijfster bezoekt Portugal voor het eerst in 1988. Verliefdheid brengt haar in Lissabon, zonder kennis van de Portugese taal. Ze leert fado kennen, van die “huilmuziek” voor toeristen en bejaarden. Ze wordt er een groot liefhebber van, tot afgrijzen van haar Portugese vriendin. In de winter van 1989-1990 komt ze terug naar Portugal om gedurende vier maanden een cursus ‘Portugees voor buitenlanders’ te volgen. In een vochtig en kil Lissabon, waar de horecagelegenheden geen verwarming hebben, blijft ze steeds op zoek gaan naar de fado, in cafés, fadolokalen, platenwinkels; ze wordt een grote fan van Amália Rodrigues en slaagt erin een kaartje te bemachtigen voor het jubileumoptreden (vijftig jaar op de planken 1939-1989) van Amália in een zaal met 4000 mensen, waaronder de president en de premier.

Interessant vond ik het hoofdstuk over de Alentejo, over de heftige machtsstrijd die heeft plaatsgevonden in deze provincie, de heroïsche strijd tussen de landarbeiders en de landeigenaren. Het grootgrondbezit in de Alentejo ontstond in de negentiende eeuw, toen de economische macht van de kerkordes beteugeld werd. Tot de Anjerrevolutie van 1974 was de Alentejo in handen van slechts 500 families, die samen zo’n 30.000 km2 bezaten. De verhoudingen tussen de landeigenaren en de landarbeiders waren feodaal. Het was dan ook niet verwonderlijk dat er clandestien verzet ontstond en het waren communisten die daarbij het voortouw namen. De schrijfster spreekt met voormalige landarbeiders (3 jaar lagere school en vanaf 9 jaar de hele dag op het land werken) en met een landgoedeigenaar. Zij wordt ontvangen op het landgoed van de familie Teixeira, door de uitstekend Engels sprekende zoon en de vader die de Reforma Agrária aan den lijve heeft ondervonden. Het landgoed werd bezet in 1974 (zoals alle landgoederen) en werd onderdeel van de coöperatie Boa Esperança. Onder Mário Soares werden de coöperaties echter gedwongen het land weer terug te geven aan de grootgrondbezitters en kwam er een einde aan de werkbrigades en het motto “de grond aan wie haar bewerkt”. Voor velen voelt het als een kater. De revolutie was geslaagd, Portugal was bevrijd, maar opnieuw vielen de klappen in de hoek waar de landarbeiders zaten. Dankzij EU-subsidies floreert nu de olijventeelt en de wijnbouw in de Alentejo, maar de jongeren zijn naar elders, naar de steden en de fabrieken vertrokken.

Lieke Noorman schreef een boek met herinneringen “aan goede en niet zo goede oude tijden”, ze noteerde verhalen van Portugezen in verschillende regio’s.

Dat de schrijfster de behoefte gevoeld heeft een paar weken te gaan doorbrengen in de geboorteplaats van Salazar verbaast enigszins. Natuurlijk zijn er nog mensen die hem ophemelen en natuurlijk vind je die zeker ook in zijn geboorteplaats, maar daar kijkt niemand van op. Lieke Noorman, die van beroep journalist is, heeft heel wat tijd doorgebracht in de bibliotheek van Santa Comba Dão, die een paar meter boeken en een uitgebreid knipselarchief over Salazar heeft.
Met een zelfde gedrevenheid bezoekt zij langere tijd de plaats Fátima. Wat in 1917 nog een afgelegen dorpje was, is een stad geworden met een “pompeus bakbeest” van een kerk, veel hotels en veel winkels, alles vooral lelijk. Noorman is er de eerste keer letterlijk weggerend, maar 30 jaar later gaat ze terug en blijft ze er enige tijd. In de maand mei stromen driehonderdduizend pelgrims toe en de schrijfster – die niet gelovig is en al helemaal niet katholiek – laat zich volledig meevoeren, gefascineerd, zoals ze zegt, door  het vuur van andermans geloof. Ze beschrijft het met een zekere humor: “De kruipbaan is zo druk als een snelweg” (er is speciaal een gladde stenen baan aangelegd waarover veel bezoekers naar de kapel met het Mariabeeld kruipen), “bakken vol plastic heiligen, oneerbiedig op elkaar gegooid, twee Jezussen voor de prijs van één”, maar ze realiseert zich ook heel goed dat je sluipenderwijs je gezonde verstand erbij kunt verliezen.

Een andere regio waar ze langere tijd verblijft en waar ze verschillende keren naartoe terugkeert is het noordoosten van Portugal, de provincie Trás-os-Montes, tegen Spanje aan. Ruig, slecht bereikbaar, ongerept en arm; koud in de winter en heet in de zomer. Erg veel mensen zijn er weggetrokken om te gaan werken in Frankrijk en Luxemburg. Elf maanden per jaar zijn veel huizen er onbewoond, maar in augustus keren de emigranten terug en komt er leven in de brouwerij. Werk is er nog steeds nauwelijks in de regio en dus blijven ook nu, net als 25 jaar eerder, de jongeren weggaan. In september moeten dan voor de oogst seizoensarbeiders uit Bulgarije en Kazachstan worden aangetrokken, zoals trouwens ook in de Alentejo.

Leerrijk is vooral het hoofdstuk over de visvangst. Bacalhau (klipvis) is Portugals bijdrage aan de culinaire geschiedenis. Ooit at de halve wereld bacalhau, want in tijden zonder koelkast was de vis toch maanden houdbaar. Waarom zijn de Portugezen blijven vasthouden aan voedsel dat de rest van de wereld heeft weggezet als achterhaald en te bewerkelijk, vraagt Noorman zich af. Ze huurt een kamer in Ílhavo, niet ver van Aveiro, ooit de uitvalsbasis van de grote Portugese klipvisvloot. Ze spreekt met een oude visser die op een traditionele boot gevaren heeft. Het was een heel zwaar leven. “Helden van de natie” werden ze onder Salazar genoemd en heldhaftig was het: kabeljauw vangen in de poolzeeën, tussen ijsschotsen en walvissen, met de hand en in piepkleine boten. Aan het begin van de lente vertrokken de schepen om te gaan vissen voor de kusten van Canada en Groenland en pas als het ruim van het schip vol zat, aan het begin van de herfst, keerden ze terug naar Portugal. De werkwijze was archaïsch: op het dek lagen stapels roeibootjes, voor iedere visser één; die werden iedere dag in zee getakeld met de visser erin. Een eenzame en unieke werkwijze, die de Portugese vissers beroemd maakte, maar gevaarlijk ook, en deze is voortgezet tot in de jaren zeventig. De vis werd onder in het ruim meteen gezouten en ook dat was zwaar en ongezond werk.
Alleen de kapiteins werden rijk, zegt de oude visser. Lieke Noorman spreekt ook met een kapitein, die haar een lesje ‘moderne visserij’ geeft: quota’s, veel regels, veel controle en vreselijk veel administratie. Hij is nostalgisch over de oude werkwijze, “mooi werk”, beter dan op de moderne trawlers met sleepnetten. Hij was streng geweest, maar niet te streng, hij dwong de vissers niet uit te varen als het gevaarlijk weer was. 

Het aardige van dit boek is dat Lieke Noorman overal zo gastvrij ontvangen wordt en dat overal mensen de tijd nemen om haar veel te vertellen. Die indruk krijgt de lezer althans; zin om weer eens naar Portugal te gaan ook, én zin in een bord bacalhau.

Portugal! Portugal! Portugal!
Lieke Noorman
Nijgh & van Ditmar, 2019
320 blz.
ISBN 9789038804989 

Geef als eerste een reactie

Geef een reactie

Uw e-mailadres wordt niet gepubliceerd.


*


Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.